Lâu ghê không thấy chị Quỳnh Giao viết về nhạc, đọc những bài viết về
nhạc cổ điển, các nhạc cụ, cách thưởng lãm giàn nhạc giao hưởng v.v đều
có một điểm chung chung nhạc phản ảnh cách sống của từng thời kỳ . Cách
đây vài thập niên các bài hát Thương Hoài Ngàn Năm của nhạc sĩ Phạm
Mạnh Cương hay Tình Chàng Ý Thiếp của Y Vân viết theo ý Chinh Phụ Ngâm
của Đặng Trần Côn bà Đoàn Thị Điểm diễn Nôm được phổ biến, và các bà các
cô yêu thích vô cùng, vì thời ấy đàn bà con gái yêu chỉ một người, lấy
chỉ một người, người ấy có ra ma hay vào mả cũng chỉ một và một, theo
đúng với tôn chỉ ở nhà hầu bố, đi lấy chồng hầu chồng chẳng may chồng có
chết thì hầu con, rồi hàng xóm láng giềng, nhà bên vách phải nhìn ngó
xem “cô ấy” “bà ấy” thế nào, nhà bên vách trái ngóng giờ đi về với ai,
ai đón ai đưa mà thành có kỷ cương, có ranh giới rõ rệt, các cô be bé
nghe nhạc theo chị, theo mẹ cũng bị ám vào lòng, nên khi lớn lên cũng
giữ trong đầu:
- Ngàn năm thương hoài một bóng người thôi
Tình đã trao rồi mộng khó nhạt phai
Trăng khuyết còn có khi đầy
Ngăn cách rồi cũng sum vầy
Yêu ai yêu hoài ngàn năm . . .”
Rồi
- Thiếp bên song cửa nhìn trăng úa
Chàng ngoài chân mây gội mưa bay
Trời đày chia ly làm tê tái
Biết bao giờ nguôi
Ngày ngày ra đứng trước thềm nhìn theo lối xưa
Thấy xanh ngàn dâu mà bóng câu nay tìm đâu ....
Từ chàng xa vắng má hồng điểm trang với ai
Thẫn thờ trâm lệch hờn duyên lỡ
Lỏng vòng lưng eo sầu tương tư . . . .
Cả một đoạn dài chinh chiến sau 1954 đến 1975 nhạc là nỗi niềm nhớ
nhung, tình yêu tha thiết nồng nàn, có bị phụ rẫy cũng trách cứ chút
chút gọi là có hương có hoa,
- Anh hãy về đi với vợ hiền và đàn con nhỏ còn ngây thơ, mình em một bóng đơn côi . . . .
Thê thảm hơn nữa
- Lá xa cành, héo sầu cả tuổi xanh
Anh bỏ đi rồi, buồn lắm anh ơi!
Đời người con gái một lần mất người yêu dang dở cả cuộc đời.
Những ân tình vẫn còn nằm ở đây, sao nỡ quên rồi, để đó cho ai . .
.(Đổi Thay – Lê Mộng Bảo)
- Thôi anh đi về đi, xa xôi rồi thăm nhau mà chi
duyên không tròn lưu luyến càng thêm đau buồn.
Thôi anh đi về đi Ðau thương nầy em xin dành mang
Anh đi về đi cho vui lòng “người ta”
(Nghẹn Ngào – Lam Phương) trên tờ nhạc ghi là Chậm – Rất Buồn .
Chàng thì trách cứ như vầy:
- Anh về gom lại thơ xưa, hàng ngàn trang giấy mỏng xanh màu, gom cả áo
lạnh ngày xưa anh đem ra đốt thành tro tàn . . .
(Cho Vừa Lòng Em –
Nhật Ngân)
bằng giọng hát của anh Chế Linh thì ôi thôi con bé lên chín tuổi đầu,
cũng phải rơm rớm nước mắt tự hứa với lòng không bao giờ để chuyện ấy
phải xẩy ra, phải thêm vào cho rõ, thuở xưa ấy nhạc phát đi bằng cái máy
radio văng vẳng trong xóm, không nghe không được, vả lại con gái lớn
nhanh “nữ thập tam” nên tám chín tuổi nghe nhạc kiểu ấy đã hiểu đâu vào
đâu rồi.
Nói chung các bài nhạc tôi nhớ lõm bõm nêu trên được quần chúng yêu
thích đến nỗi các nhạc sĩ thường nghèo ngày ấy, có khi mua được cả xe
hơi vì theo đúng thị hiếu, đúng tình trạng yêu thương của các đôi nam
thanh nữ tú, dù lời hát có hơi “mặn” vì thêm thắt nhiều quá; của ở
đâu, chữ ở đâu ra mà có cả ngàn trang giấy mỏng xanh mầu hở trời.
Nhưng đến bây giờ thì tôi nghe nhạc từ “trong” chuyển ra thế này:
-Một người đi với một người
Một người đi với nụ cười hắt hiu
Hai người vui biết bao nhiêu
Một người lặng lẽ buồn thiu đứng nhìn
Dù sao cũng mối duyên đầu
Dù sao em cũng qua cầu là xong
Bây giờ chẳng biết làm sao
Lẽ nào gặp lại lẽ nào làm ngơ
Nhà em một bức tường thưa
Chiều nay nhớ quá thẫn thờ bước qua
Để nghe được tiếng em cười
Để nghe tôi rót một hơi thở buồn .
(Chuyện Ba Người – Quốc Dũng)
Tác giả có nói trên một băng video nào đó là nghe chuyện của anh bạn,
nên viết thành ca khúc, nghĩa là nàng có hai người một lúc, không chỉ
một người như cách đây vài thập kỷ nữa, thôi rồi ông Khổng đã theo bụi
bay, thôi rồi còn đâu kín cổng cao tường, còn đâu lá trúc che nghiêng,
còn đâu: thương hoài một bóng người thôi! Bài hát chuyện ba người được
đón tiếp long trọng vì ôi thôi cô em tóc thả đuôi gà nào cũng có một
chính – một phụ, không biết thì thôi, có biết thì cũng lặng lẽ buồn thiu
đứng nhìn chứ không lẽ chết à.
Và một bài hát vừa được xếp hạng đáng kể có câu đầu rất ư “ấn tượng”
- Vậy là tôi đã trách, tôi đã trách lầm em, tôi tưởng em chỉ yêu thêm
một người, nào ngờ đâu em còn ba người nữa, tôi xin lỗi em hay em phải
xin lỗi tôi?
Thật lòng tôi cũng biết em đã dối lừa tôi . . . Em không như tôi nghĩ –
em yêu một lúc bốn người sao! Cuộc tình tay ba đã khổ đau, giờ tay bốn
làm sao? Nước mắt chan hòa cùng nỗi đau”
Yêu hai người một lúc có thể vì còn suy nghĩ thiệt hơn, yêu ba người
cũng hơi khó nghĩ, đến bốn người một lúc thì thật không hiểu nổi tình
yêu là gì.Nếu quả thật âm nhạc phản ảnh vấn đề xã hội, thì bây giờ phụ nữ quả có
lấn lướt thật, quả có quyền hạn nhiều thật, mà đôi khi nhiều quyền hạn
quá, lấn lướt quá cũng hơi hơi sợ, không biết rồi sẽ đi đến đâu. À nhạc
này là nhạc “trong nước” ngày xưa thì bị cấm nhạc vàng “Yêu ai yêu cả
một đời” bây giờ không hiểu phải gọi là nhạc màu gì cho “ Em yêu một lúc
bốn người sao?”
Vào khoảng trước năm lên mười tưổi, có lần tôi suýt chết đuối ở ao làng. May mà các anh tôi vớt kịp.
Tối hôm đó, mẹ dắt tôi đi cùng, đến cái ao ấy. Mẹ bưng một cái rá
đựng bẩy nắm cơm chim chim và mấy nén nhang. Đến bờ ao, mẹ thắp nhang
rồi chao rá cơm trên mặt nước và khấn khứa:
- Bớ ba hồn bẩy vía thằng Bốn ( Bốn là tên tôi ) ở đâu thì về với mẹ...
Rồi mẹ cầm nhang vái tứ phía.
Những nắm cơm chim chim ấy chắc là thiêng lắm nên tôi khỏe mạnh lớn
khôn dần, và vẫn sống cho đến khi viết những dòng này. Tôi lớn lên bên
chính cái ao làng ấy trong sự yêu thương của cha mẹ, sự dùm bọc của gia
đình, sự thương mến chở che của làng xóm quê hương...
Từ những nắm cơm chim chim " chao vía " ( nếu là con gái thì chín
vía ), hoặc để cho trẻ ăn cho vui, tôi đã bao lần được ăn những nắm cơm
khác nhau trong những hoàn cảnh khác nhau.
Lần đầu tiên đi xa nhà: mẹ đã gửi tình thương yêu của mẹ, hơi hướng
của mẹ, bóng dáng của mẹ... qua nắm cơm trong mo cau vườn nhà.
Đêm trở trời, nằm trong nhà bỗng nghe đánh " bộp " ngoài sân. Mẹ lụi
cụi ra nhặt tầu cau vừa rụng, cắt bỏ phần lá để đun, còn cái mo cau giữ
lại, cất đi. Ngày con đi xa mẹ lấy tấm mo cau đã khô, dấp nước, bới cho
con nắm cơm vừa xới ở nồi ra, thơm ngát. Mẹ cũng gói theo một dúm muối
vừng gói trong lá chuối tươi đã lau sạch. Mùi vừng thơm lựng, thơm khắp
xóm, vừa bùi vừa ngậy, ăn với cơm nắm nó hợp nhau như cau với trầu, như
cốm với hồng, như dưa hành với bánh chưng, như cô dâu với chú rể, như...
Trên chuyến tầu thủy chạy dọc dòng sông mênh mông và không biết chảy
về tận vùng nào, tôi giở nắm cơm ra ăn và nghẹn ngào. Gạo mới thơm ngọt
mùi cốm, hòa vào mùi thơm muối vừng, vừa ngọt đậm vừa dẻo mát khi đưa
miếng cơm lên đầu lưỡi. Hình ảnh mẹ, hình ảnh xóm làng hiện lên trong
khi tôi nhai thong thả miếng ngọc thực ấy giữa hơi ngòn ngọt của dòng
sông đầy phù sa, giữa hơi mo cau đã mềm đi vì hơi cơm chín...
Mẹ thương con cả khi con đã đi xa, đã ra khỏi vòng tay mẹ. Con đi xa
đến đâu vẫn là gần mẹ, gần quê hương đồng lúa, không xa được cái hồn
những lời không nói của mẹ gửi theo. Nắm cơm đã thành hình bóng mẹ,
thành hình bóng quê nhà...
Cùng khoang tàu với tôi cũng có người giở cơm nắm ra ăn. Có người
gói cơm nắm trong tàu lá chuối, lá đã tái đi một mảng, hệt như miếng lá
chuối trên miệng nồi nước lá xông giải cảm. Có người gói trong giấy báo
giở cơm ra có cả những chữ in, được in ngược lại trên da thịt nắm cơm.
Có người gói trong màng mỏng hiện đại.
Cách ăn khác nhau. Có người chỉ dùng tay bẻ ba bẻ tư nắm cơm rồi cầm
lên mà cắn những miếng thật to. Có người dùng con dao thật sắc cắt nắm
cơm thành từng thỏi nhỏ, vuông vức, trông như những thỏi giò lụa trắng
tinh. Nhìn những thỏi cơm đặt thứ tự bên nhau, đều tăm tắp, cảm giác
ngon, thèm ăn tăng lên đến mấy lần.
Thức ăn thật khác nhau. có người ăn với giò chả, có người có ruốc
bông, có người có lạp xường, thịt gà rim... Chỉ giống nhau ở chỗ có
những nắm cơm đều từ hạt gạo mà nên, đều ngon lành, chắc dạ, sạch sẽ,
hẳn người ở nhà mong người đi thuận buồn xuôi gió, chắc dạ cứng chân.
Nắm cơm mà bẻ ra thì quả là mất ngon. Nó chỉ còn lại là những tảng
những vừng cơm cạnh nồi, lại rắn chắc, nguội tanh. Phải nâng niu, nhẹ
nhàng, phải gọt phải cắt, phải ăn thong thả, tay cầm miếng cơm đưa lên
miệng vừa nhai vừa ngẫm nghĩ một điều gì... có thể ân tình của người ở
nhà mới thấm sâu tận đáy lòng người đi, dù đường ngắn hay dặm dài...
Xôi đỗ xanh đỗ đen hoặc cơm nếp trắng bới vào mo cau hay lá chuối
vẫn chỉ là cơm nếp, không thể giống cơm nắm gạo tẻ. Cơm tẻ là mẹ ruột. Cơm nắm chính cũng là mẹ ruột. Và muối vừng đậm vị dân dã đi đôi với cơm
nắm quả là thần tình, sáng tạo.
Một lần khác tôi đi xa, ngồi nghỉ dưới bóng mát một cây cổ thụ ở
lưng đèo. Giở cơm nắm ra ăn, gió đồng đưa hương lúa từ dưới thung lũng
lên, đất đỏ thấm vào gan bàn chân, cây xanh toả bóng mát trên đầu...
càng thấm thía vị cơm nắm mẹ cho mang theo dọc đường xa ngái.
Mẹ tôi không còn. Người bạn đời chung thủy của tôi lại học cách của
mẹ truyền cho, thường gửi theo đường xa cho tôi những nắm cơm ân tình
hệt như ngày cũ. Cái từ " truyền thống " dùng nhiều quá hóa nhàm, vậy
nên gọi tâm tình ấy là gì nhỉ ? Hỡi những người thương mến của tôi?
Tiệc tùng chỉ là đôi khi và cũng không phải là của tất cả mọi người,
nhất là những người bình thường chúng ta. Ai đã nói câu ấy hay lời nói
của nắm cơm?
Sơn hào hải vị, nem công chả phượng, bào ngư yến sào... là món ăn
cao quý. Và ai mà chẳng từng ít ra được một lần ăn bữa cỗ linh đình,
nhiều người còn ăn thừa mứa kiểu hiện đại, quá nhiều tiền bất chính hoặc
không bất chính.
Chắc, dù là ai, đang sống sang trọng, ngày nào cũng đặc sản phát
ngấy cũng không thể nào thoát được những bữa cơm nắm dọc đường. Nắm cơm
không hợp với khăn bàn trắng, không ưa cùi dìa phóng xét. Nó là đồng
quê, là gian khó, là tiết kiệm, là phòng xa... Không hiểu có hay không
người nào quá quen bơ sữa mà quên mất vị cơm nắm? Có không nhỉ?
Không riêng nắm cơm người thân gửi cho. Ở nhiều bến tàu bến xe, ở
trên tàu nữa, có những hàng cơm nắm bán rao để thuận tiện cho khách đi
đường, dù là lữ khách tha hương hay bà buôn chuyến... những con người kẻ
vội vã, kẻ thiếu mái ấm một gia đình, thiếu bàn tay chăm sóc. Những nắm
cơm như thế chỉ là đỡ đói lòng khi nhỡ độ đường, vỗ yên cái dạ dày tàm
tạm. Nó chẳng ngon lành được.
Và có thể nào quên năm đau thương Ất Dậu, 1945, có hàng triệu người
không có nổi một nắm cơm, trong khi có rất nhiều hàng cơm nắm ở mọi nơi
mọi chỗ. Nắm cơm lúc ấy hình tròn hơi dẹt và lõm một chút ở giữa, có lẽ
là chỗ để chút muối vừng hoặc chí đơn giản muối rang. Ăn cầm hơi mà sống
qua ngày. Cái nắm cơm đơn sơ ấy nó có sức mạnh ghê gớm, có thể nặng
bằng một đời người vì có thể cứu sinh mạng một con người nếu đúng
luc'. Bởi có ai cũng có nắm cơm như thế mà ăn đâu.
